- Gegevens
- Geschreven door: Didier (De Wever)
- Categorie: Recensies
- Hits: 532
Drie essays over godsdienst
auteur: John Stuart Mill
vertaling: Karel D'huyvetters
non-fictie
uitgeverij Damon Eindhoven 2025
ISBN 978 94 6340 426 6
beoordeeld door Gerda Sterk
XXXXX
Het is zeker niet het eenvoudigste boek over religie dat ik ooit las, maar het graaft in
filosofische diepten en straalt gezag uit sinds de verschijning van de essays tussen
1854 en 1874. Het werd dus tijd dat er een Nederlandse vertaling verscheen.
Cor Hermans schrijft in zijn inleiding (mooi getiteld: "Waarheid is het domein van
de rede") over de data van het verschijnen van Nature, Utility of Religion en Theism.
Het is de stiefdochter van J.S. Mill die na zijn overlijden de 3 essays uitgaf onder de
naam: Three Essays on Relgion. Hermans heeft het over de vernielende werking van
tbc, over de levenservaringen van Mill en hoe zijn vriendschap met Jeremy Bentham
zijn visie op het leven en meer bepaald op godsdienst veranderde. Mill is een
aanhanger van het utilitarisme, dat in zijn handen uitgroeit "tot het rationele streven
naar het grootst mogelijke geluk (the greatest happiness principle), meer
humanistisch dan puur individualistisch opgevat." Mill vindt dat voor de moreel juist
handelende mens niet alleen negatieve en positieve prikkels in het leven belangrijk
zijn, maar ook de behoefte aan idealen (sociale, esthetische, metafysische). Dat
noemt Hermans de kerngedachte van de drie essays.
De stiefdochter, Helen Taylor, leidt de drie essays in.
Het eerste essay gaat over De Natuur. Theïsten zien de natuur als een afschijnsel
van god of meerdere goden, maar christenen vertellen er niet bij hoe verschrikkelijk
wreed het er in de natuur aan toegaat en hoe moeilijk dat te rijmen is met een goede,
almachtige god. De Natuur is verre van een morele leider.
Het tweede essay behandelt De nuttigheid van godsdienst, een aspect waarover te
weinig wordt nagedacht, vindt Mill. Iedereen heeft het over de Waarheid, maar wat
als godsdienst op een onvervangbare manier de juiste moraal en goed gedrag in de
hand werkt? Ik citeer één zin, die meteen de richting van zijn redenering aangeeft :
"De geschiedenis, in zover we die kennen, bekrachtigt de opinie dat de mensheid het
perfect kan stellen zonder het besef in een hemel." Hij stelt het Paulisme tegenover
het christendom. Als religie één ding kan doen, zo schrijft Mill, dan is het de mensen
hoop geven op een beter leven in het hiernamaals. Om die hoop te koesteren, moet je
evenwel de kritische zin uitsluiten.
Theism is het derde essay. "De oorlog tegen godsdienstige overtuigingen werd in de
voorbije eeuw hoofdzakelijk gevoerd op grond van gezond verstand of logica; op
onze dagen op grond van wetenschap." Machthebbers deden er alles aan om het volk
in de pas te laten lopen, waarbij vrees voor een alziende God en een afrekening voor
slechte daden in een leven hierna, een goed middel bleek. Mill beredeneert het
bestaan van een ziel, van de duivel, van mirakels, het belang van het gemoed en van
ervaring. Hij besluit dat scepticisme geboden is! We zouden alles - ook religie -
moeten beoordelen met wetenschappelijke methoden. Vanzelfsprekend dus, dat hij
mirakels uitvoerig behandelt. Zijn redenering deed me af en toe denken aan wat men
tegenwoordig inbrengt tegen alternatieve geneeswijzen, die het belang van
wetenschap onderschatten.
Het besluit van dit essay - en misschien wel van alle drie - is dat we zinvol moeten
proberen te leven, wat inhoudt dat we een hoogstaande moraal nastreven en laat dat
nu precies zijn waaraan de profeet, Jezus, een belangrijke bijdrage leverde!
Mill probeert aan te tonen dat er - wetenschappelijk gezien - geen reden is om in het
bestaan van een hogere macht te geloven. Wie dat toch doet, negeert de bewijzen
ertegen en houdt geen rekening met de afwezigheid van sluitende bewijzen vóór het
bestaan van een metafysisch wezen. Hij vindt het nog onwaarschijnlijker dat zo'n
wezen almachtig goed en almachtig wijs zou zijn en dat zijn "handelen" op het
welzijn van de mens gericht zou zijn. Hij filosofeert hierover grondig, behandelt alle
mogelijke bewijzen voor en tegen en slaagt erin dat te doen zonder de gelovige mens
te beledigen of belachelijk te maken. Eén van de weinige voorbeelden van het
tegendeel vond ik op p. 98: "behalve in het aaneengeflanste verhaal van de
verrijzenis die vervat is in de slotverzen van St.-Marcus..." Over het algemeen geeft
hij weinig voorbeelden en houdt het liever bij filosofische bedenkingen.
Met alle respect voor de vertaling van Karel D'huyvetters. Ik vond de gedachtegang
af en toe al moeilijk te volgen in het Nederlands, laat staan in een 19de eeuws
Engels.
Het boek hoort thuis in de reeks Vrijdenkers en het is mooi uitgegeven. Een lintje als
bladwijzer is nuttig, want niemand leest deze essays in één keer uit.
- Gegevens
- Geschreven door: Didier (De Wever)
- Categorie: Recensies
- Hits: 528
Jane Austin
Verteld & Verbeeld
Een grafische biografie
tekst: Janine Barchas
Illustraties: Isabel Greenberg
non-fictie
uitgeverij Pelckmans 2025
ISBN 978 94 6383 394 3
beoordeeld door Gerda Sterk
XXXX
Een biografie van de beroemde auteur in een beeldverhaal gegoten, met behoud van
de beschikbare feiten: dat deed me voor het eerst sinds vele jaren naar een
stripverhaal grijpen.
In "Aan de lezer" beloven de twee makers dat ze zich strikt aan de weinig
beschikbare feiten zullen houden. Het leven van Jane Austin was relatief
onbewogen, al zijn zij en haar familie - door omstandigheden gedwongen - dikwijls
verhuisd. We onderscheiden drie periodes. Er was de vrij luxueuze jeugd in
Steventon, toen haar vader nog leefde. Toen hij stierf, verhuisde ze met haar zus,
Cassandra, en hun moeder verschillende keren tot ze in Chawton hun intrek namen
in een vrij groot huis dat toebehoorde aan haar broer. Ze sterft als ze 41 jaar is en
wordt begraven in Winchester Cathedral.
We volgen in dit beeldverhaal hoe ze van beginnend schrijfster uitgroeit tot een
wereldbekende figuur. Haar eerste manuscript werd pas na 15 jaar gepubliceerd
onder de titel: Pride and Prejudice. Dit en haar volgende boeken verschenen onder
een schuilnaam, o.a. omdat het voor een vrouw niet gebruikelijk was iets
intellectueels of creatiefs te doen. Pas 10 jaar na de dood van haar zus beseft
Cassandra dat Jane steeds beroemder wordt. Tegenwoordig heeft ze miljoenen
trouwe lezers en is haar werk vele malen verfilmd.
Jane en Cassandra hebben meer dan 1000 brieven uitgewisseld, maar Cassandra
heeft er veel verbrand, vermoedelijk uit discretie. Op basis van de 160 die we nog
over hebben, stelden de twee auteurs dit beeldverhaal samen en een Woordenlijst,
die je achteraan vindt. In hoofdstuk 11 is er bv. sprake van een Miss Ben en een
voorleessessie door Jane. Dat het zo in het echt gebeurd is, weten we dus uit een
brief. We vinden er ook interpretaties afgeleid uit passages in haar romans. We weten
dat ze een grote fan was van Shakespeare en dat Much Ado About Nothing mogelijk
de literaire grondslag vormde voor Pride and Prejudice. Er is weinig of geen
aandacht besteed aan romantische verwikkelingen. Wel volgen we van dichtbij het
familieleven en vooral de goede verstandhouding tussen Jane en haar zus.
We zien Jane Austin evolueren doorheen drie verschillende periodes in haar leven:
als beginnend auteur, als echte schrijfster en als iemand met een zekere status. Ze is
duidelijk herkenbaar getekend in een gele jurk, met sliertjes haar op haar voorhoofd.
Als ze begint te fantaseren nemen de rode kleuren het over van de grijze
achtergrond, zodat wij, als lezers, weten wat er gebeurt.
Door een levensverhaal op deze manier voor te stellen, is het toegankelijk voor elke
leeftijd. De tekenaarster hanteert een schetsmatige stijl, die niet iedereen zal bekoren.
De teksten staan in ballonnetjes, zoals gebruikelijk is in dit genre. Opmerkingen van
de samenstelster staan apart in een zwart kader in het geel. Het hele boek kan je in
één keer uitlezen.
- Gegevens
- Geschreven door: Didier (De Wever)
- Categorie: Recensies
- Hits: 528
Zalig Zen
Sublieme bestemmingen om tot rust te komen
dit boek is bedacht en vormgegeven door gestalten
non-fictie
uitgeverij Pelckmans 2024
ISBN 978 94 6383 750 7
beoordeeld door Gerda Sterk
XXX
De 28 verblijfplaatsen worden "retreat" genoemd. Zij stellen zich tot doel u lichamelijke en geestelijke rust te bezorgen.
Tekst en foto's inspireren rust, die mij zelfs al lezend bereikte.
"Holistisch" is het kernwoord: lichaam en geest zijn één, emoties en spirituele aspecten zijn belangrijk. Alle retreats zijn erop gespitst om de omgeving, de verblijfsruimte, het zorgvuldig uitgezochte voedsel, de yogasessies en/of andere oefeningen op lichaam en geest te laten inwerken. Sommige verblijven stellen wandelingen voor, maar de meeste foto's tonen voornamelijk licht geklede vrouwen die in eenzaamheid proberen tot innerlijke rust te komen.
De foto's nemen meer plaats in dan de tekst. Zij bieden uitzichten op mooie landschappen, tonen harmonieus ingerichte kamers, een natuurlijke zwemgelegenheid of een prachtig aangelegd zwembad, deelnemers aan oefeningen en veelal sobere, maar smakelijke uitziende gerechten.
In België is geen retreat, maar waarom zou je niet naar Letland gaan, waar je een Pirtssauna kan ondergaan? Het wordt niet uitgelegd wat dat precies is, maar het heeft met traditie en met kruiden te maken. Op de foto ligt een figuur met het hoofd op een verzameling groene groenten en met over de bips een soort salade. Een "professionele saunameester" - zo vertelt de tekst - laat vanuit een bos kruiden een zeepachtige oplossing druppelen op de naakte rug van de liggende figuur. Bovendien "zou de wollen wandbekleding een helende werking hebben dankzij het lanolinegehalte", zo staat er in de tekst. Let op, ik beschrijf het humoristisch, maar ik ben zeker dat al die aandacht ook op mij een weldoende invloed zou uitoefenen.
In Chili ben je niet ver van de beroemde Torres del Paine en heb je toegang tot een adembenemend binnenzwembad. In Oaxaca in Mexico wacht er een boetiekhotel met slechts negen suites "waar de puurheid van de ruwe texturen van beton, staal, klei en hout... perfect zijn voor contemplatie."
Het is een duur boek en de 28 bestemmingen - verspreid over de hele wereld - zijn evenmin goedkoop. Ik zocht een paar prijzen op via de websites die achteraan opgegeven staan: voor minder dan 2000€ per persoon voor 4 dagen is er niet veel te vinden, yogasessies en "biologische" - eventueel vegetarische - maaltijden inbegrepen.
De teksten en bladgrote foto's lijken heel erg op advertenties, maar als ik het grote lot zou winnen, begeef ik me erheen, want - zoals de kaft vertelt -"Of je nu wilt ontsnappen naar een rustig toevluchtsoord of een omgeving zoekt waar je kunt werken aan je mentale en fysieke welzijn, deze gids helpt je op weg naar verjonging en innerlijke rust". Tot dan blader ik door dit mooie boek en droom...
- Gegevens
- Geschreven door: Didier (De Wever)
- Categorie: Recensies
- Hits: 528
SENECA
WOEDE & CLEMENTIE
auteur: Piet Schrijvers en Seneca
non-fictie
uitgeverij: Historische uitgeverij 2020
ISBN 978-90-6554-630-2
beoordeeld door Gerda Sterk
XXXX
Seneca is een tijdgenoot: de menselijke zwakheden die hij toelicht, herkennen we vandaag en dat vooral bij de mensen die macht hebben. Uit zijn geschriften maken we op dat hij inziet dat er slechte mensen zijn en dat alle mensen slechte eigenschappen hebben.
Piet Schrijvers vertaalde niet alleen de politiek-didactische geschriften De Clementia en De Ira, hij voorziet ze van vele aantekeningen. De lange inleidingen van Schrijvers is wat Seneca-kenners nog het meeste zullen waarderen. Hij bespreekt de Romeinse wijsgeer als filosoof én politicus. Hij werpt zijn licht op de datering van De Clementia en op de wijze waarop latere filosofen, zoals Diderot of Justus Lipsius, de gedachten van Seneca interpreteren.
Het eerste traktaat opent Seneca met de woorden: "Keizer Nero, ik heb besloten over clementie te schrijven...", maar het is duidelijk dat zijn boodschap gericht is aan iedereen die kan lezen en wil nadenken, vooral dan aan de machthebbers onder ons.
Eer hij de tekst van De Ira weergeeft, brengt Schrijvers onder onze aandacht dat "Woede" na "liefde", het meest voorkomende thema in de wereldliteratuur is. Bovendien is het woord "ira" niet zo eenvoudig te vertalen. Wat had Aristoteles over dit gevoel te vertellen en Thomas van Aquino? Na 6 pagina's Noten, volgt de vertaling van het traktaat. Seneca gebruikt voorbeelden, zoals "de grote en gevaarlijke gek... keizer Caligula" met als tegenhanger de goede keizer Augustus. Hij vraagt zich af hoe ver woede en waanzin uiteen liggen. Is het een ziekte en zijn er therapieën?
Dit boek is warm aan te bevelen voor wie grondiger wil graven in de twee beroemdste traktaten van de de stoïcijnse filosoof Seneca. Matig geïnteresseerde lezers met weinig voorkennis raad ik het boek toch aan, omdat ze in de tekst van Seneca om de andere regel een gedachte vinden om te koesteren. Ik geef een paar voorbeelden: "De belangrijkste remedie tegen woede is uitstel", "Men moet niet woedend worden of nu het object van je uitdaging gelijk, hoger of lager staat. Strijd met een gelijke is gevaarlijk, met een hogere waanzinnig, met een lagere verwerpelijk". "Clementie is matiging van zichzelf bij het uitoefenen van de macht om te wreken ...", "Medelijden ligt dicht bij lijden. Het heeft er iets van maar het mist ook iets", "Maar ook medelijden is een ondeugd", "Clementie kent verstandelijke overweging" en "Clementie is genuanceerder dan vergeving, ze is eervoller".
De vertaling van de Leidse classicus, Piet Schrijvers, wordt alom geprezen en zijn inleidingen worden door kenners als zeer waardevol beschouwd.
- Gegevens
- Geschreven door: Didier (De Wever)
- Categorie: Recensies
- Hits: 551
EEN IMMENSE WERELD
Hoe dierlijke zintuigen de verborgen dimensies om ons heen onthullen
auteur: Ed Yong
non-fictie
uitgeverij Atlas Contact 2024
ISBN 978 90 450 4420 0
beoordeeld door Gerda Sterk
XXXXX
Hamlet betoogde tegenover Horatio dat "er meer dingen zijn in de hemel en op aarde ... dan waarvan gedroomd wordt in uw filosofie". Het citaat wordt vaak opgevat als een oproep om het bovennatuurlijke te omarmen. Ik zie het meer als een oproep om het natuurlijke beter te begrijpen.
Als je dat leest in de inleiding van Yong, dan weet je niet of je de wereld van de filosofie induikt, dan wel de natuurlijke wereld van de dieren gaat verkennen. Wat wél zeker is, is dat dit briljante boek "verborgen dimensies om ons heen onthullen". Het opent werelden waarvan wij - als menselijk dier - geen idee hebben, tenzij we ons erin verdiepen. Yong neemt ons mee via de ontelbare ontdekkingen die toegewijde wetenschappers de laatste jaren maakten en nog elke dag maken. Hij doet dat bovendien zonder dat het een saaie opsomming wordt: wetenschappelijke feiten wisselt hij af met verhalen en met eigen ervaringen. Chemie, fysica en biologie zijn belangrijk. Waar nodig scherpt hij de kennis van de lezer(es) aan, soms met voetnoten, soms met vergelijkingen en wie nog meer wil, vindt zijn gading in de uitgebreide bronnenlijst.
"Elk dier kan slechts een klein deel van de volledige werkelijkheid benutten. Elk dier is opgesloten in zijn eigen unieke zintuiglijke zeepbel, en neemt slechts een deel van een immense wereld waar". Die wereld noemt hij Umwelt: de perceptuele wereld die een dier kan ervaren. Yong begint met de oudste en meest universele zintuigen: de chemische, zoals reuk en smaak. Dan volgt het gezichtsvermogen: het zintuig dat de Umwelt van de meeste mensen domineert. Dan is er de wereld van de kleur, pijn, hitte, tast, echolocatie en andere zintuigen die we nog maar pas leerden kennen.
De reukzin van een hond vinden we fenomenaal, maar die bewondering neemt nog toe als je bijvoorbeeld leest dat ze een enkele vingerafdruk kunnen detecteren die op een microscoopglaasje op een dak was neergelegd. Alle dieren laten geuren achter, behalve de pofadder, die zich chemisch lijkt te kunnen aanpassen, zodat een hond over hen heen loopt zonder ze te ruiken.
Mensen hebben twee zeer goede ogen. Een springspin gebruikt vier paar ogen. Ze heeft piepkleine hersenen, maar is verrassend slim. Om te zien heb je licht nodig en verbindingen met de hersenen. De auteur praat met mensen die hun leven wijden aan onderzoek, zoals Speiser die jacobsschelpen bestudeerde. Wat hij te weten kwam, lees je best in het boek. Hebben de zebra's strepen als camouflage? Waarschijnlijk niet, want leeuwen hebben geen goed zicht. Waarvoor ze dan wel dienen, laat Yong een zekere Melin uitleggen.
Ik geef maar een paar voorbeelden, maar er zijn tientallen observaties die me verbaasden. Alle bevindingen waren resultaten van uitgebreid wetenschappelijk onderzoek. Natuurlijk komen Darwin en de evolutietheorie regelmatig om de hoek kijken. Dat nieuwe principe was revolutionair, maar de moderne wetenschap ontdekt langzaam aan wat hij nog niet wist en ook waar hij volkomen fout zat.
Het is een dik boek, dat je niet in één keer uitleest. Elk hoofdstuk biedt telkens nieuwe ontdekkingen. Het is bovendien in een prettige stijl geschreven met vele vleugjes humor. Soms wijdt Yong ver uit om een bevinding zo duidelijk mogelijk te maken. Ik voelde me af en toe ongemakkelijk bij de beschrijving van experimenten op dieren, die zeker niet bedoeld waren voor het heil van het dier, maar voor de vooruitgang van de menselijke wetenschap.
De kleurenfoto's zijn een goede aanvulling: hoe zien de ogen van die bepaalde schelp eruit, welke kleuren ziet een hond? De naakte molrat voelt geen pijn zoals wij, maar hoe ziet dat dier eruit? Een spin in een wielweb zit in een verlengstuk van het eigen zintuiglijke systeem. Zebravinken luisteren naar details die mensen niet kunnen waarnemen. De grote wasmot (zie foto) kan hogere frequenties horen dan enig ander bekend dier.
Hoofdstuk 13 sluit af met de invloed van de onwetende mens op de leefwereld van de andere dieren, wat dikwijls het gevolg is van ons beperkt waarnemingsvermogen: we zien andere dieren vanuit het menselijk perspectief en kijken zelfs op hen neer. Yong somt een ontmoedigende lijst ecologische zonden op. Hij kan gelukkig ook een paar verbeteringen opnoemen, maar we zijn er nog lang niet: "We moeten de stilte redden en de duisternis behouden". "Dit vermogen om in andere Umwelten te duiken is onze grootste zintuiglijke vaardigheid" en die moeten we gebruiken.
Ed Yong is een bekroonde wetenschapsjournalist die schrijft voor The Atlantic. Hij schreef al eerder een bestseller: "De microben in ons".
